Hamaney'in Ölümü Sonrası İran’da Güç Mimarisi ve Rejim İçi Denge Arayışları

 

İran İslam Cumhuriyeti, 1979 devriminden bu yana hem dini hem de siyasi otoritenin iç içe geçtiği eşsiz bir güç mimarisiyle hâlâ yönetilmeye devam etmektedir. Söz konusu sistemde, ülkenin en yüksek yetkisine sahip olan Rehberlik makamı (Velayet’i Fakih) yalnızca kağıt üstünde bir liderlik rolü değil, aynı zamanda devletin tüm kurumsal ve siyasal yapılarında belirleyici bir güç dengesi rolü üstlenmektedir. Geldiğimiz evrede İran İslam Cumhuriyeti Ruhani Lideri Ayetullah Ali Hamaney’in öldürülmesi ve ülkede yaşanan yeni dini liderlik seçimi evresi, bizlere İran’ın iç dinamiklerinin stabilitesini görme ve analiz etme imkanı sağlamıştır.

Pek çok çevre, Ruhani Lider’in ölümü sonrasında özellikle İran’ın kuzeyinde yaşayan Azerbaycan Türklerinin neden bir ayaklanma başlatmadığı yönünde çeşitli analizler ortaya koymaktadır. Ancak İran’ın tarihsel ve toplumsal gerçekliği dikkate alındığında, bu değerlendirmelerin önemli bir boyutu göz ardı ettiği görülmektedir. Zira İran’ın kuzey bölgelerinde yaşayan Azerbaycan Türklerinin büyük bir kısmı tarihsel süreç içerisinde devlet yapısına ve siyasal sisteme entegre olmuş, ülkenin siyasi ve bürokratik yapısında aktif roller üstlenmiş ve genel olarak devletle olan bağlılık ilişkisini sürdürmüştür. Bu nedenle söz konusu toplumsal kesimi potansiyel bir ayrılıkçı hareketin doğal aktörü olarak değerlendirmek, İran’ın sosyopolitik dinamiklerini yeterince dikkate almayan indirgemeci bir yaklaşım olarak ortaya çıkmaktadır. Buna en güzel örnek İran-Irak savaşında Azerbaycan Türklerinin İran için verdiği mücadele olacaktır, bir diğer örnek İran’ın aktif ve eski Cumhurbaşkanlarının içinde Türk kökenli isimlerin de olması, hatta ve hatta Ruhani Lider sınıfında bir kaç isimin dahi Türk kökenli olmasıdır. Yani bu halk adeta kendilerini İran’ın asıl sahipleri konumunda görmektedirler. Bu bakış açısına sahip olmalarının nedenlerinden bir diğeri ise tarihte Türk hanedanlıklarının İran’ı uzun bir dönem idare etmiş olmasıdır. Bu yüzden, savaşın iç dinamiklere olan durumunu analiz ederken etnik yapıların tarihsel perspektifte edindiği yere ve kimlik inşası sürecine dikkat etmemiz elzemdir. 

Ayetullah Humeyni’nin öncülük ettiği Ruhani Liderlik (Velayet-i Fakih) makamı, nev’i şahsına münhasır özellikleri neticesinde varlığını günümüze kadar sürdürmüştür. Rejim süreçte Ayetullah Humeyni ile başlayan ve ileriki evrede zamanın getirdiği gereklilik ile Ayetullah Ali Hamaney ile günümüze kadar gelmiştir, fakat geldiğimiz konjonktürde ABD ve İran arasındaki sıcak çatışmalar Ali Hamaney’in ölümüne yol açmış ve ülkede istikrarsızlığın olacağına dair görüşlerin arttırmıştır. Ruhani Liderin ölümü ve süreçte yaşanan otorite eksikliği mevcut rejime tepkisi olan insanlar için adeta bir umut olup, dünyanın her tarafındaki İran’lı insanların sevinç gösterileri ile bizi karşı karşıya bırakmıştır, Günümüz perspektifine ve güncel duruma baktığımızda, artık yeni Ruhani Lider olarak Mücteba Hamaney Uzmanlar Meclisi’nin duyurusu ile seçilmiş olup, ülke için yeni bir süreç başlamıştır. 

Ruhani Lider’in (Velayet-i Fakih) nasıl seçildiğini anlamak için Uzmanlar Meclisine detaylı bakmak gerekir; 

 Uzmanlar Meclisi

İran’da Ruhani Lider seçmek ve denetlemek için Uzmanlar Meclisi bulunmaktadır ve bu meclis İran İslam Cumhuriyeti’nin en kritik anayasal kurumlarından birisidir olup 8 yılda bir değişmektedir. Meclis, 88 kişiden oluşmakta ve üyeler İslam Hukuku konusunda uzman Şii müctehidler arasından seçilmektedir. Uzmanlar Meclisi, adil ve dindar olarak yargılanması ve siyasi ve manevi liderliği yansıtabilmesi gereken yüce liderin yeterliliğini tartışır. Vücut, pozisyon boşaldığında bir yüce lider seçer ve görevdeki kişi vasız kabul edilirse görevden alabilir. Uzmanlar Meclisi'nde görev yapan önemli şahsiyetler arasında Ali Hameney (1983–89), Haşimi Rafsanjani (1983–2017), Hassan Ruhani (2000–24) ve helikopter kazasında hayatını kaybeden İbrahim Reisi (2007–24) bulunmaktadır.

Meclisin Görevleri arasında bu maddeler başat durumdadır:

• Madde 107 ve 111 uyarınca “Yüksel Lider” seçme
• Anayasal görevlerini yerine getirmezse veya elinde bulundurması gereken sosyal ve politik bilgelik, sağduyu, cesaret, idari tesisler ve yeterlilik yeteneği (Madde 111) gibi bazı başlangıç niteliklerine sahip olmadığı bilinirse eğer görev süreci değerlendirilir. 
• Meclis, Yüce Lider’in görevlerini yerine getirip getiremediğini denetler ve liderin anayasal niteliklerini sürdürüp sürdürmediğini incelemek üzere özel bir komite oluşturmuştur.

(İran Dini Lideri bu maddeler kapsamında denetlenir ve gerekirse görevden alınabilir.)

Çalışma usülleri açısından Uzmanlar Meclisi, yılda birkaç kez toplanan ve anayasa gereği en az altı ayda bir oturum düzenleyen bir denetim organıdır. Meclis, Ruhani Lider’in (Velayeti Fakih) görevlerini anayasal çerçevede yerine getirip getirmediğini değerlendirir ve liderin dini ve siyasi niteliklerini sürdürüp sürdürmediğini incelemek üzere özel komiteler oluşturur. Toplantılarda alınan kararlar ve değerlendirmeler, liderin yetkinliği ve görevde kalma uygunluğu ile doğrudan ilişkilidir. Bu yapı, Meclis’in hem lideri denetleme hem de gerektiğinde liderin görevden alınması sürecini başlatma işlevini yerine getirmesini sağlar ve İran siyasi sisteminde kurumlar arası dengeyi destekler.

Ali Hamaney’in Ölümü Sonrası Rejim Dinamikleri

Ali Hamaney’in ölümünün ardından İran siyasal sistemi kısa vadede önemli bir liderlik boşluğu ile karşı karşıya kalmış olsa da, gelişmeler İran İslam Cumhuriyeti’nin kurumsal yapısının beklenenden daha dirençli olduğunu göstermiştir. İran Anayasası’nda öngörülen geçiş mekanizmaları ve rejim içi elit ağlarının koordinasyonu sayesinde devlet aygıtı işlevini sürdürmeye devam etmiştir. Liderin ölümü sonrasında geçici yönetim mekanizmalarının devreye girmesi ve Uzmanlar Meclisi’nin yeni lideri belirleme sürecini yürütmesi, İran siyasal sisteminin yalnızca bireysel otoriteye değil aynı zamanda kurumsallaşmış teamüllere dayandığını ortaya koymaktadır. Bu durum, İran’da liderlik değişiminin kriz üretme potansiyeline rağmen sistemin sürekliliğini sağlayabilecek mekanizmaların bulunduğunu göstermektedir.

Nitekim uluslararası istihbarat değerlendirmeleri de İran devlet yapısının kısa vadede bir çöküş riski taşımadığını ortaya koymaktadır. Reuters’a yansıyan ABD istihbarat raporlarına göre, İran’daki liderlik yapısı büyük ölçüde varlığını korumakta ve rejim toplumsal kontrolünü sürdürmektedir. Çeşitli istihbarat analizlerinin ortak değerlendirmesi, İran rejiminin mevcut koşullarda “çökme tehlikesi altında olmadığı” ve devlet kurumlarının işleyişini devam ettirdiği yönündedir. Bu tespit, liderlik değişiminin otomatik olarak rejim krizine dönüşmediğini ve İran’daki siyasal sistemin belirli ölçüde kurumsal dayanıklılık geliştirdiğini göstermektedir.

Dolayısıyla Hamaney sonrası dönemde İran siyasal sisteminin ani bir dağılma sürecine girdiğini söylemek güçtür. Aksine, mevcut gelişmeler rejimin bürokratik ve güvenlik aygıtlarının özellikle devlet kurumları ve güvenlik elitleri koordinasyonu sayesinde devlet işleyişinin devam ettiğini göstermektedir. Bu bağlamda liderlik değişimi İran için yalnızca bir güç boşluğu değil, aynı zamanda rejim içi elitler arasında yeni bir denge arayışının ortaya çıktığı bir yeniden konumlanma süreci olarak değerlendirilebilir.

Sonuç;

Sonuç bazında İran’da 1979 İslam Devrimi sürecinden bu yana süre gelen “Molla Rejimi”, bugün mevcut konjonktürde ABD ve İsrail baskılarına hem diplomatik hem de askeri olarak direnmeye çalışmaktadır. İran’da Ali Hamaney’in ölümünden sonra ABD’nin hedeflediği kadar büyük bir kaos yaşanmasa da rejim progresif olarak enerjisini tüketmeye devam etmektedir. Bölgede ABD desteği alan İsrail, bu noktada İran’a karşı misillemelerine her gün devam etse de belli noktalarda savaştan zarar görmekte ve kendi halkı tedirgin etmeyi sürdürmektedir. İran’ın süreçte İsrail’e misilleme yaptığı gibi çevresindeki ABD üsslerine de aynı tarifeyi uyguladığını süreçte gördük fakat söz konusu üssler komşu ülkelerin de bu savaştan payını almasına sebep olmakta ve Ortadoğu coğrafyasını topyekün galeyana getirmektedir. İran’ın ABD’ye karşı ucuz maliyetli drone’lar kullanması ve ABD’nin ise bunları püskürtmek için maliyeti yüksek silahlar kullanması ise İran’ın süreçte ABD’ye karşı kullanmaya çalıştığı caydırıcılığı gözler önüne sermektedir. 

Uzmanlar Meclisi’nin süreç içerisinde Mücteba Hamaney’i yeni Ruhani Lider (Velayet-i Fakih) olarak belirleme yönündeki adımları da yukarıda değinilen hassasiyetler nedeniyle son derece ihtiyatlı bir biçimde yürütülmüştür. Karar alma sürecinin büyük ölçüde gizlilik içinde ilerlemesi ve belirli ölçüde zamana yayılması, hem iç siyasi dengelerin korunması hem de olası güvenlik risklerinin minimize edilmesi amacıyla tercih edilen bir yöntem olarak değerlendirilebilir. Bu durum, İran siyasal sisteminin kritik liderlik geçişlerinde kamuoyuna açık ve hızlı karar süreçlerinden ziyade kontrollü ve kapalı mekanizmaları tercih ettiğini göstermektedir.

Öte yandan İran’ın kendi iç güvenlik ve istihbarat yapısında zaman zaman ortaya çıkan zafiyetler, özellikle son yıllarda ülkenin karşı karşıya kaldığı güvenlik baskısını daha görünür hale getirmiştir. 7 Ekim 2023 sonrasında bölgede artan gerilim bağlamında İran’ın Hamas ve Hizbullah gibi müttefik aktörlere verdiği destek, ülkeyi doğrudan hedef haline getiren bir güvenlik ortamının oluşmasına katkı sağlamıştır. Bu süreçte İran, çeşitli saldırılar ve operasyonlar sonucunda çok sayıda bilim insanını ve üst düzey askeri yetkilisini kaybetmiştir. Bu gelişmelerde liderlik geçiş sürecinin neden daha temkinli ve kontrollü yürütüldüğünü açıklayan önemli faktörlerden biri olarak öne çıkmıştır.

KAYNAKLAR;

Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Assembly of Experts. Retrieved March 12, 2026, from https://www.britannica.com/topic/Assembly-of-Experts

Reuters. (2026, March 11). U.S. intelligence says Iran government is not at risk of collapse, say sources. https://www.reuters.com/business/media-telecom/us-intelligence-says-iran-government-is-not-risk-collapse-say-sources-2026-03-11/

Stephen, N. R. (2026, March 1). Who is running Iran now? Inside the power shift after Khamenei’s death. Gulf News. https://gulfnews.com/world/mena/who-is-running-iran-now-inside-the-power-shift-after-khameneis-death-1.500459961

Md. Arsad Parvez. (2026, March 1). Iran activates succession process after Khamenei’s death. The Report. https://thereport.live/international/iran-activates-succession-process-after-khameneis-death/39439/

Mehdi, S. Z. (2026, March 1). Explainer: How Iran will choose a new supreme leader after Khamenei. Anadolu Agency.

Emirhan Yılmaz

Bölgesel Analiz Topluluğu

Siyaset Bilimi Uluslararası İlişkiler

Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi